Historia e Çegranit ruhet jo vetëm në kujtesën e banorëve, por edhe në dokumentet e shkruara shekuj më parë. Një prej dëshmive më të rëndësishme të cituara për fshatin është regjistri osman i viteve 1467–1468, i njohur si defter.
Çfarë ishte defteri osman?
Defterët ishin regjistra administrativë dhe tatimorë të Perandorisë Osmane. Autoritetet regjistronin vendbanime, njësi familjare dhe kategori të tatimpaguesve, si edhe të dhëna që ndihmonin në përcaktimin e detyrimeve fiskale. Prandaj këto dokumente janë burime të rëndësishme për historinë lokale, por nuk duhen lexuar si regjistrime moderne të popullsisë.
Regjistri i viteve 1467/68 lidhet me nahijen e Kalkandelenit (Tetovës), ku përmendet edhe Çegrani. Një botim i këtij materiali u përgatit nga studiuesit Metodija Sokoloski dhe Aleksandar Stojanovski, nën kujdesin e Arkivit Shtetëror, dhe u botua në Shkup më 1971.
Çfarë thonë të dhënat për Çegranin?
Sipas përmbledhjes së regjistrit që citohet në literaturën e disponueshme, Çegrani kishte:
15 familje të krishtera të regjistruara;
një vejushë;
një beqar.
Këto janë kategori të regjistrimit tatimor. Shifra 15 nuk do të thotë se fshati kishte vetëm 15 banorë; nga ky përshkrim nuk mund të nxjerrim një numër të saktë të gjithë njerëzve që jetonin aty.
Në një studim të Iljaz Rexhës, të cituar nga përmbledhjet për historinë e fshatit, përmenden edhe emra si Gjon Arbanas dhe Gjin, i biri i Arbanasit. Leximi i emrave historikë, megjithatë, kërkon kujdes: forma e tyre në transkriptim dhe domethënia e tyre duhet të kontrollohen në botimin shkencor përpara se të nxirren përfundime të mëdha për përkatësinë e të gjithë popullsisë.
Pse ka rëndësi viti 1467/68?
Për historinë e Çegranit, ky regjistër është një dëshmi konkrete se fshati përmendet në burime administrative të shekullit XV. Ai na jep një pikë mbështetëse për të studiuar vazhdimësinë e vendbanimit dhe për t'i krahasuar të dhënat me dokumentet e mëvonshme.
Megjithatë, 1467/68 nuk është domosdoshmërisht viti kur u themelua Çegrani. Një vendbanim mund të ketë ekzistuar shumë kohë përpara përmendjes së tij në një dokument që është ruajtur. Në burime të tjera përmendet edhe një dokument i mundshëm i viteve 1461/62 për mullinj e prona në Çegran; kjo referencë duhet verifikuar në origjinal dhe nuk paraqitet këtu si fakt i konfirmuar.
Një histori për t'u hulumtuar më tej
Hapi i radhës për një studim të plotë është gjetja e faqeve konkrete të defterit që i përkasin Çegranit, krahasimi i transkriptimeve dhe verifikimi i dokumenteve të tjera osmane. Banorët që ruajnë libra, dorëshkrime ose dëshmi familjare mund të kontribuojnë në pasurimin e arkivit historik të fshatit.
Burime dhe shënime
Arkivi Shtetëror i Maqedonisë, Turkish Documents on the History of the Macedonian People: Detailed Census Defter No. 4 (1467–1468) – botim i vitit 1971, redaktuar nga Metodija Sokoloski dhe Aleksandar Stojanovski. Përmbajtja konkrete për Çegranin nuk është kontrolluar ende faqe për faqe në skanimin origjinal.
Përmbledhja për Čegrane (Çegran), pjesa historike – burim dytësor për shifrat e familjeve dhe referencën e studimit të Iljaz Rexhës.
Mehmet İnbaşı, Kalkandelen Kazâsı (1455–1569) – studim mbi kontekstin administrativ të Tetovës dhe defterët osmanë të kohës.
Imazhi kryesor është ilustrues. Nuk është verifikuar se paraqet një faqe origjinale të defterit osman të viteve 1467–1468.