Milaim Pelivani, i njohur në burimet turke si Mülayim Pehlivan, Mülâyim Pehlivan dhe Gostivarlı Mülayim, ishte mundës me origjinë nga Çegrani i Gostivarit, i cili u bë një nga emrat e rëndësishëm të mundjes tradicionale turke në gjysmën e parë të shekullit XX. Ai fitoi titullin e başpehlivan-it në festivalin historik të Kırkpınarit, një prej garave më prestigjioze të mundjes me vaj (yağlı güreş) në Turqi. Emri i tij figuron në regjistrat zyrtarë të kampionëve për vitin 1929 dhe si bashkëkampion në vitin 1934, së bashku me Hüseyin Alkaya. Një regjistër institucional e përfshin edhe për vitin 1928.

Karriera e Pelivanit lidhi fshatin e lindjes me arenat e mundjes në Turqi, Evropë dhe Amerikë. Përveç burimeve të mëvonshme, historia e tij mund të ndiqet në gazetat turke të viteve 1930, përfshirë edhe një intervistë të vitit 1936 ku ai rrëfen vetë fillimet dhe përgatitjen e tij si sportist.

Origjina nga Çegrani dhe datëlindja

Në burimet shqiptare, Milaim Pelivani identifikohet si i lindur në Çegran, në krahinën e Gostivarit, kur kjo pjesë e Ballkanit ishte ende nën sundimin e Perandorisë Osmane. Në Turqi ai njihej me përcaktimin “Gostivarlı”, që do të thotë “nga Gostivari”, dhe në disa rrëfime si “Arnavut Mülayim” – Milaimi shqiptar.

Viti i saktë i lindjes nuk është i përcaktuar pa kundërshtime. Disa shkrime shqiptare dhe turke japin 1895, ndërsa një hulumtim i botuar në gazetën turke Gazete Kadıköy më 14 gusht 2026 shënon 1899. Për më tepër, në intervistën e tij të botuar në gazetën Haber – Akşam Postası më 25 gusht 1936, Milaimi deklaron se kishte lindur 34 vjet më parë, çka do të nënkuptonte afërsisht vitin 1902. Intervista e lidh vendlindjen me “Üsküp” (Shkupin), ndërsa burimet që e identifikojnë fshatin e origjinës përmendin Çegranin. Pa një regjistër civil ose dokument tjetër të kohës nuk është e sigurt të zgjidhet një nga këto vite si datëlindje përfundimtare.

Prandaj, kjo biografi përdor formulimin “i lindur në fund të shekullit XIX ose në fillim të shekullit XX” dhe shënon veçmas variantet e dokumentuara.

Fëmijëria: nga kullotat te mundja

Një nga burimet më të çmuara për rininë e Milaimit është intervista e tij origjinale e 25 gushtit 1936, e botuar në Haber me titullin turqisht “Pehlivan nasıl yetişir?” (Si përgatitet një mundës?).

Në atë intervistë, ai tregon se në fëmijëri ishte çoban. Gjatë qëndrimit në kullota dhe kodra me bashkëmoshatarët, nisi të merrej me mundje në moshën rreth 12-vjeçare. Djemtë e fshatit ndesheshin me njëri-tjetrin, ndërsa më të moshuarit i ndiqnin garat dhe i nxitnin.

Rreth moshës 16-vjeçare, familjarët vunë re aftësitë e tij dhe vendosën ta përgatisnin për mundje në nivel më të lartë. Ai la punën e çobanit dhe iu përkushtua stërvitjes. Pas rreth një viti deri një viti e gjysmë përgatitje, nisi të garonte si mundës në moshën 17–18 vjeç dhe veshi kispetin, pantallonat tradicionale prej lëkure të mundësve në garat me vaj.

Këto të dhëna mbështeten në rrëfimin e tij të drejtpërdrejtë, jo thjesht në kujtime të mbledhura shumë dekada më vonë.

Stërvitja, ushqimi dhe disiplina sportive

Në intervistën e vitit 1936, Pelivani shpjegon se fillimisht nuk kishte qenë fëmijë me trup të fuqishëm. Ai përshkruan një periudhë përgatitjeje intensive, gjatë së cilës familja kujdesej për ushqimin dhe regjimin e tij.

Ushqimi përfshinte mish dhe perime, ndërsa sipas rrëfimit të tij ai vazhdonte të stërvitej dy ose tri herë në javë dhe të bënte rreth një orë ecje në mëngjes.

Ai theksonte se praktikonte si mundjen tradicionale turke me vaj (alaturka/yağlı güreş), ashtu edhe mundjen pa vaj, në stilin ndërkombëtar ose profesional të kohës (alafranga). Vetë ai e konsideronte përgatitjen fizike dhe mirëmbajtjen e trupit vendimtare, sepse ndeshjet tradicionale mund të zgjasnin shumë dhe zhvilloheshin mbi tokë.

Kjo e bën veçanërisht interesante karrierën e tij: Pelivani nuk ishte vetëm fitues i ndeshjeve lokale të mundjes me vaj, por sportist që garoi edhe në duele të formateve të tjera.

Karriera në Turqi dhe Kırkpınari

Gjatë viteve 1920 Pelivani filloi të garonte rregullisht në Turqi. Një retrospektivë e Gazete Kadıköy shënon se ai udhëtonte në Turqi që nga viti 1924.

Kırkpınari, i organizuar në Edirne, është një nga ngjarjet historike më të njohura të mundjes me vaj. Titulli başpehlivan i jepet fituesit të kategorisë kryesore dhe përfaqëson një arritje të lartë në këtë traditë sportive.

Milaimi u bë i njohur në këtë arenë nën emrin Gostivarlı Mülayim Pehlivan. Lista e Bashkimit të Organizatave të Mundjes me Vaj në Turqi (Yağlı Güreş Düzenleyen Kentler Birliği) e regjistron emrin e tij ndër kampionët e periudhës së Republikës:

1928: Gostivarlı Mülâyim Pehlivan (Acar);
1929: Gostivarlı Mülayim Pehlivan;
1934: Gostivarlı Mülayim Pehlivan së bashku me Hüseyin Alkaya.

Një listë tjetër zyrtare, e Drejtorisë së Kulturës dhe Turizmit të Edirnesë, e përfshin 1929 dhe 1934, por për 1928 rendit një tjetër mundës. Për këtë arsye, 1929 dhe 1934 janë vitet e konfirmuara nga të dy regjistrat, ndërsa viti 1928 ka një mospërputhje midis institucioneve.

Rëndësia e kësaj arritjeje qëndron në faktin se emri i një sportisti të dalë nga Çegrani është ruajtur në listat zyrtare të kampionëve të një gare historike turke.

Rivaliteti me Tekirdağlı Hüseyin Alkaya

Një pjesë e rëndësishme e karrierës së Milaimit lidhet me rivalitetin me Tekirdağlı Hüseyin Alkaya, një tjetër mundës i njohur i epokës.

Në vitin 1934, të dy u regjistruan si bashkëkampionë të Kırkpınarit. Përmendja e përbashkët në listat institucionale është dëshmia më e fortë për rezultatin e tyre në atë vit.

Rivaliteti nuk u kufizua në një ndeshje. Shtypi turk i viteve 1930 përshkruan sfida, polemika dhe përballje të përsëritura mes tyre. Gazeta Akşam e 16 gushtit 1936 botoi një sfidë publike të Hüseyinit ndaj Milaimit. Vetë Milaimi, në intervistën e 25 gushtit 1936, shprehu pikëpamjen e tij për historikun e ndeshjeve me rivalin. Këto deklarata pasqyrojnë këndvështrimet e sportistëve, jo domosdoshmërisht një bilanc të verifikuar zyrtarisht.

Në disa rrëfime shqiptare qarkullon pretendimi se në një duel Milaimit iu mohua fitorja nga arbitrat. Dokumentet e konsultuara nuk mjaftojnë për ta trajtuar këtë akuzë si fakt historik të provuar.

Fitoret dhe përballjet e dokumentuara në shtypin e kohës

Disa nga dëshmitë më të forta për veprimtarinë e Pelivanit gjenden në gazeta të botuara gjatë vetë karrierës së tij.

Gusht 1935 – Fitorja ndaj Dinarlı Mehmetit

Gazeta turke Ulus, më 19 gusht 1935, botoi një njoftim për ndeshjen mes Milaim Pelivanit dhe Dinarlı Mehmetit. Përballja kishte zgjatur 45 minuta dhe Milaimi fitoi me pikë.

Kjo është një fitore e dokumentuar në një burim bashkëkohor.

Gusht 1936 – Ndeshja me mundësin grek Maksos

Më 9 gusht 1936, në Stadiumin Taksim në Stamboll, Milaimi u ndesh me mundësin grek Maksos, në një aktivitet ku mori pjesë edhe mundësi i famshëm Jim Londos.

Ndeshja u zhvillua në kushte të vështira, nën shi të fortë. Pas 30 minutash, arbitri e shpalli rezultatin barazim. Gazeta Akşam, në botimin e 10 gushtit 1936, e përshkruante Milaimin si më dominues dhe shënonte pakënaqësinë e publikut me vendimin e arbitrit.

Kjo dëshmon se ai konkurronte në arena të mëdha të Stambollit dhe tërhiqte vëmendjen e medias sportive të kohës.

Gusht 1937 – Përballjet me mundës ndërkombëtarë

Në gusht 1937, gazeta Cumhuriyet përmendte ndeshjet e Milaimit dhe të Hüseyin Alkayës me mundës të ardhur nga Anglia. Një raportim i 13 gushtit 1937 përshkruante fitoren e Milaimit ndaj një mundësi anglez dhe përballjet e planifikuara në vijim.

Këto artikuj janë dëshmi të qarta se ai vazhdonte të merrte pjesë në mundje profesionale ndërkombëtare edhe pas sukseseve të Kırkpınarit.

Amerika dhe rrëfimi për Joe Komarin

Në intervistën e vitit 1936, Milaimi konfirmonte se karriera e mundjes e kishte çuar edhe në Amerikë, përveç vendeve të Evropës.

Një hulumtim i botuar në Gazete Kadıköy në vitin 2026 përmend një përballje të tij me mundësin amerikan Joe Komar dhe rrëfen se Milaimi fitoi një rrip kampioni të lidhur me rivalin. Sipas këtij burimi, rripi është ruajtur nga pasardhësit e familjes, përfshirë nipin Asri Pehlivan.

Emri i Joe Komarit gjendet edhe në shtypin turk të vitit 1937, ku raportohen aktivitetet dhe përballjet e tij me mundës në Turqi. Kjo e vendos historinë në kontekstin e garave profesionale të asaj kohe.

Megjithatë, niveli zyrtar i titullit të rripit, organizatori i ndeshjes dhe data e saktë e përballjes kërkojnë verifikim me procesverbale ose dokumente origjinale. Prandaj kjo ngjarje përfshihet si rrëfim i dokumentuar nga një burim gazetaresk dhe familjar, jo si titull botëror i konfirmuar nga një federatë ndërkombëtare.

A fitoi medalje të artë olimpike në Çikago më 1931?

Rreth Milaim Pelivanit ka qarkulluar gjerësisht një tregim se ai ishte “shqiptari i parë me medalje olimpike”, të cilën gjoja e fitoi në Çikago në vitin 1931. Ky pretendim është përsëritur në disa portale shqiptare dhe është lidhur me një rrëfim për ngritjen e flamurit shqiptar gjatë ceremonisë së fitores.

Por nuk pati Lojëra Olimpike Verore në Çikago në vitin 1931.

Komiteti Olimpik Ndërkombëtar regjistron Lojërat Olimpike të vitit 1928 në Amsterdam, ato të vitit 1932 në Los Angeles dhe ato të 1936 në Berlin.

Për rrjedhojë, formulimi se Milaimi fitoi medalje olimpike në “Çikago 1931” është historikisht i pasaktë. Nuk u gjet një regjistër olimpik që ta konfirmojë atë medalje.

Mund të kenë ekzistuar turne profesionale ose ngjarje sportive në SHBA që më vonë u ngatërruan me Lojërat Olimpike. Por pa dokumente origjinale, nuk është e drejtë ta shënojmë një turne të tillë si kampionat botëror zyrtar apo medalje olimpike.

Po kështu, rrëfimet që lidhen me flamurin shqiptar dhe një kundërshtim të pretenduar nga Mustafa Kemal Atatürk nuk u konfirmuan nga burime arkivore të pavarura. Ato mund të studiohen si pjesë e kujtesës së përhapur për figurën e Pelivanit, por nuk duhen paraqitur si ngjarje historike të provuara.

Sukseset reale të Milaimit në Kırkpınar dhe në arenat profesionale të mundjes mbeten të rëndësishme edhe pa këto pretendime.

Jeta në Stamboll dhe familja

Pas periudhave të udhëtimeve dhe garave ndërkombëtare, Milaim Pelivani u vendos në lagjen Hasanpaşa të Kadıköy-t, në Stamboll.

Sipas hulumtimit të gazetës lokale Gazete Kadıköy, ai solli familjen e tij në Turqi në vitin 1954. Pas tërheqjes nga mundja, hapi në katin përdhes të shtëpisë një kafene me emrin “Olimpiyat”.

Kafeneja u bë pjesë e jetës së lagjes. Në kujtimet e banorëve dhe familjarëve të përcjella nga shtypi lokal, ai përshkruhet si njeri me ndikim shoqëror, që ndërhynte për të pajtuar njerëz dhe për të zgjidhur mosmarrëveshje.

Gazeta përmend gjithashtu lidhje shoqërore me figura politike turke të kohës, përfshirë İsmet İnönü. Këto hollësi përfaqësojnë kujtime lokale dhe familjare që mund të plotësohen më tej me dokumente ose fotografi.

Vdekja dhe varrimi

Milaim Pelivani ndërroi jetë në Stamboll, në vitin 1974.

Hulumtimi i Gazete Kadıköy jep datën 4 korrik 1974 dhe shënon se u varros në varrezat Karacaahmet në Stamboll.

Në të njëjtin burim, djali i tij Hilmi Pehlivan rrëfen se në ceremoninë mortore mori pjesë edhe rivali i vjetër Hüseyin Alkaya, i cili e kujtoi me emocion periudhën kur ishin përballur në arena. Ky është një rrëfim familjar i publikuar në shtyp, i vlefshëm për kujtesën e marrëdhënieve ndërmjet dy sportistëve.

Trashëgimia e Milaim Pelivanit

Historia e Milaim Pelivanit tregon rrugën e një djaloshi nga Çegrani që nisi të merrej me mundje në kullotat e fshatit dhe arriti në kategorinë më të lartë të Kırkpınarit.

Ai bëri emër në traditën sportive turke, u përball me sportistë të njohur të kohës, garoi në formate të ndryshme të mundjes dhe përjetoi ndryshimet e mëdha politike e shoqërore që prekën Ballkanin dhe Turqinë gjatë shekullit XX.

Për Çegranin, Milaim Pelivani mbetet një figurë e rëndësishme e historisë sportive. Veçantia e tij është se titujt kryesorë të mundjes janë të dokumentuar në regjistra institucionalë turq, ndërsa për jetën dhe karakterin e tij ekzistojnë intervista të kohës. Këto burime ofrojnë mundësi për një biografi historike serioze, e cila dallon arritjet e provuara nga tregimet e mëvonshme.

Kronologjia e dokumentuar

Fundi i shek. XIX / fillimi i shek. XX: Lindja e tij lidhet me Çegranin; viti i saktë mbetet i diskutueshëm.
Rreth moshës 12-vjeçare: Fillon të praktikojë mundjen me bashkëmoshatarët në fshat.
Rreth moshës 17–18-vjeçare: Nis të garojë në mundjen tradicionale.
Nga viti 1924: Udhëton rregullisht drejt Turqisë për gara.
1928: I regjistruar si kampion i Kırkpınarit nga një listë institucionale; lista tjetër jep emër tjetër.
1929: Fitues i titullit başpehlivan në Kırkpınar, i konfirmuar nga dy lista zyrtare.
1934: Bashkëkampion i Kırkpınarit me Hüseyin Alkaya.
18 gusht 1935: Shtypi dokumenton fitoren ndaj Dinarlı Mehmetit.
9 gusht 1936: Barazim me mundësin grek Maksos në Stadiumin Taksim.
25 gusht 1936: Publikohet intervista e gjatë autobiografike në Haber.
1937: Dokumentohen përballje me mundës ndërkombëtarë dhe rivalë profesionistë.
1954: Familja e tij zhvendoset në Stamboll.
4 korrik 1974: Vdes në Stamboll; varroset në Karacaahmet, sipas shtypit lokal.

Burimet dhe literatura

Yağlı Güreş Düzenleyen Kentler Birliği – Kampionët e Kırkpınarit – lista institucionale që përfshin vitet 1928, 1929 dhe 1934.
Drejtoria e Kulturës dhe Turizmit e Edirnesë – Historia dhe kampionët e Kırkpınarit – konfirmon vitet 1929 dhe 1934; lista ndryshon për 1928.
Haber – Akşam Postası, 25 gusht 1936, “Pehlivan nasıl yetişir?” – intervistë origjinale me Milaimin për fëmijërinë, fillimet, stërvitjen dhe përvojat ndërkombëtare.
Ulus, 19 gusht 1935 – ndeshja me Dinarlı Mehmetin dhe fitorja me pikë.
Akşam, 10 gusht 1936 – ndeshja me Maksos dhe rezultati i saj.
Cumhuriyet, 13 gusht 1937 – përballjet me mundës anglezë.
Mehmet Canbulat, “Hasanpaşa’nın Mülayim Pehlivan’ı”, Gazete Kadıköy, 14 gusht 2026 – biografia, kujtimet familjare, Stambolli dhe data e vdekjes.
Arnavut Haber, 18 qershor 2026 – Gostivarlı Mülayim Pehlivan – tradita e kujtesës shqiptare dhe historiku i përhapur i mundësit.
Nafi Çegrani, “Gjeneza e mëhallëve në Çegran (2)”, Pashtriku – lidhja e emrit të Milaim Pelivanit me historinë e familjeve dhe kujtesën lokale të Çegranit.
Komiteti Olimpik Ndërkombëtar – The Games of the Olympiad – dokumenti që sqaron se nuk ka pasur Lojëra Olimpike në Çikago në vitin 1931.

Shënim redaksional: datëlindja e saktë, rezultati dhe statusi i disa ndeshjeve amerikane dhe rrëfimet për flamurin shqiptar nuk janë verifikuar mjaftueshëm. Ato janë trajtuar veçmas nga faktet që mbështeten në gazeta të kohës dhe regjistra zyrtarë.